ดูแลเครื่องมือจัดฟันอย่างไรให้ฟันสะอาด

การจัดฟันทำให้ฟันสะอาดยากขึ้นอย่างชัดเจน เพราะแบร็กเก็ตและลวดกลายเป็นที่กักเศษอาหารและคราบจุลินทรีย์ที่แปรงธรรมดาเข้าไม่ถึง วิธีรับมือที่ได้ผลคือ แปรงฟันให้บ่อยขึ้น โดยแปรงหลังอาหารทุกมื้อด้วยแปรงขนนุ่ม เอียงแปรงเข้าหาขอบแบร็กเก็ตทั้งด้านบนและด้านล่าง แล้วเสริมด้วยแปรงซอกฟัน ไหมขัดฟันแบบร้อยใต้ลวด และน้ำยาบ้วนปากผสมฟลูออไรด์ตามคำแนะนำของทันตแพทย์ ความสม่ำเสมอในช่วงนี้คือสิ่งที่ตัดสินว่าฟันจะสวยแค่ไหนในวันที่ถอดเครื่องมือออก

ทำไมจัดฟันแล้วเสี่ยงฟันผุและเหงือกอักเสบมากขึ้น

ก่อนจัดฟัน ผิวฟันเป็นพื้นเรียบที่น้ำลายไหลผ่านและทำความสะอาดตัวเองได้ระดับหนึ่ง แต่เมื่อติดเครื่องมือ พื้นผิวเดิมกลายเป็นภูมิประเทศที่ซับซ้อน มีมุมอับรอบแบร็กเก็ต ใต้ลวด และตามยางรัด ซึ่งเป็นจุดที่คราบจุลินทรีย์เกาะได้ง่ายและถูกชะล้างออกได้ยาก

เมื่อคราบจุลินทรีย์สะสมอยู่นาน แบคทีเรียจะย่อยน้ำตาลและปล่อยกรดออกมา กรดนี้ค่อย ๆ ละลายแร่ธาตุออกจากผิวเคลือบฟัน และในเวลาเดียวกันก็ทำให้เหงือกอักเสบ อาการที่คนไข้จัดฟันเจอบ่อยคือเหงือกบวมแดง เลือดออกตอนแปรง และเหงือกที่ดูปูดขึ้นมาคลุมแบร็กเก็ต ซึ่งหลายคนเข้าใจผิดว่า "เลือดออกแปลว่าแปรงแรงไป เลยต้องแปรงเบาลง" ทั้งที่ส่วนใหญ่มันคือสัญญาณว่าบริเวณนั้นแปรงไม่สะอาดพอต่างหาก

พูดตรง ๆ คือ การจัดฟันไม่ได้ทำให้ฟันผุเอง แต่มันเพิ่มความยากของงานทำความสะอาดขึ้นหลายเท่า และคนที่ดูแลไม่ทัน จะเห็นผลชัดในไม่กี่เดือน

รอยขาวขุ่น — จุดที่ทำให้เรื่องนี้ต้องจริงจัง

รอยขาวขุ่น หรือ white spot lesion คือรอยสีขาวด้าน ๆ ที่มักปรากฏเป็นกรอบรอบ ๆ ตำแหน่งที่เคยติดแบร็กเก็ต มันคือร่องรอยของการสูญเสียแร่ธาตุใต้ผิวเคลือบฟัน หรือพูดง่าย ๆ คือรอยฟันผุระยะเริ่มต้นที่ยังไม่เป็นรู

สิ่งที่ทำให้เรื่องนี้ต่างจากคราบทั่วไปคือ รอยขาวขุ่นไม่ได้หายไปเมื่อถอดเครื่องมือ หลายคนอดทนจัดฟันมาเป็นปี ๆ รอวันถอดเครื่องมือด้วยความตื่นเต้น แล้วพบว่าใต้แบร็กเก็ตที่หายไปคือรอยขาวเป็นสี่เหลี่ยมชัดเจนบนฟันหน้าทุกซี่ ฟันเรียงสวยตามที่ตั้งใจ แต่ผิวฟันไม่เหมือนเดิมอีกต่อไป

มีวิธีทำให้รอยขาวขุ่นดูจางลงได้บ้างในบางกรณี แต่โดยทั่วไปแล้วผิวฟันมักไม่กลับไปเหมือนเดิม การป้องกันตั้งแต่วันแรกจึงคุ้มค่ากว่าการตามแก้ทีหลังมาก ถ้าคุณเริ่มเห็นรอยขาวรอบแบร็กเก็ตแล้ว อย่ารอจนถอดเครื่องมือ ควรปรึกษาทันตแพทย์เพื่อตรวจประเมินเฉพาะบุคคล

อุปกรณ์ที่ควรมีติดตัว

• แปรงสีฟันขนนุ่ม ขนแข็งไม่ได้ทำให้สะอาดกว่า มีแต่จะทำร้ายเหงือกและผิวฟัน
• แปรงซอกฟัน (interdental brush) หัวเล็ก ๆ สำหรับสอดเข้าใต้ลวดและรอบแบร็กเก็ต เป็นอุปกรณ์ที่คนจัดฟันขาดไม่ได้
• ไหมขัดฟันร่วมกับตัวร้อยไหม (floss threader) หรือไหมขัดฟันสำหรับคนจัดฟันโดยเฉพาะ ใช้ร้อยไหมลอดใต้ลวดเพื่อทำความสะอาดซอกฟันซึ่งเป็นจุดที่แปรงเข้าไม่ถึงจริง ๆ
• น้ำยาบ้วนปากผสมฟลูออไรด์ ใช้เสริมหลังแปรง ไม่ใช่ใช้แทนการแปรง
• ขี้ผึ้งจัดฟัน (orthodontic wax) พกไว้เสมอ สำหรับกรณีลวดหรือแบร็กเก็ตทิ่มกระพุ้งแก้ม
• ชุดเดินทาง แปรงพับได้กับยาสีฟันหลอดเล็กไว้ในกระเป๋าหรือที่ทำงาน เพราะถ้าไม่มีของ ก็จะไม่ได้แปรง

เทคนิคแปรงฟันเมื่อมีเครื่องมือจัดฟัน

หัวใจคือ แบร็กเก็ตหนึ่งตัวมีสามด้านที่ต้องแปรง ไม่ใช่ด้านเดียว

1. เริ่มด้วยการบ้วนน้ำแรง ๆ เพื่อไล่เศษอาหารชิ้นใหญ่ออกก่อน
2. วางแปรงเอียงประมาณ 45 องศา ชี้ลงจากด้านบนของแบร็กเก็ต ขยับสั้น ๆ เป็นวงเล็ก ๆ ทีละ 2–3 ซี่
3. ย้ายแปรงมา ชี้ขึ้นจากด้านล่างของแบร็กเก็ต ทำแบบเดียวกัน
4. แปรงหน้าแบร็กเก็ตตรง ๆ อีกครั้ง แล้วอย่าลืมด้านในของฟันและด้านบดเคี้ยว ซึ่งเป็นจุดที่คนจัดฟันมักละเลยเพราะมัวแต่สนใจด้านหน้า
5. ตามด้วยแปรงซอกฟันทุกช่องระหว่างแบร็กเก็ตและใต้ลวด
6. ใช้ไหมขัดฟันร้อยใต้ลวดอย่างน้อยวันละครั้ง โดยเฉพาะก่อนนอน
7. ปิดท้ายด้วยน้ำยาบ้วนปากผสมฟลูออไรด์ ตามคำแนะนำที่ได้รับ

ให้เวลากับมันมากกว่าเดิม การแปรงฟันแบบมีเครื่องมือใช้เวลานานกว่าการแปรงฟันปกติอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ ใครที่ยังแปรงเสร็จภายในเวลาเท่าเดิมกับก่อนจัดฟัน แปลว่ายังแปรงไม่ครบ

วิธีตรวจงานตัวเอง

ส่องกระจกใต้แสงสว่างหลังแปรงเสร็จ แล้วดูตรงขอบเหงือกและรอบแบร็กเก็ต ถ้ายังเห็นคราบขาวนุ่ม ๆ แปลว่ายังไม่เสร็จ อีกวิธีที่ตรงไปตรงมาคือเม็ดสีย้อมคราบจุลินทรีย์ ซึ่งจะย้อมจุดที่คุณแปรงไม่ถึงให้เห็นชัดเจน ใช้สัปดาห์ละครั้งก็พอ และมันมักจะทำให้คุณประหลาดใจในสัปดาห์แรก

อาหารที่ควรเลี่ยง และเหตุผล

หลักคิดง่าย ๆ มีสามคำ คือ แข็ง เหนียว หนึบ

• ของแข็ง เช่น น้ำแข็ง ถั่วทั้งเม็ด กระดูกอ่อน ลูกอมแข็ง ป๊อปคอร์นที่ยังไม่แตก ของพวกนี้ทำให้แบร็กเก็ตหลุดหรือลวดบิดได้ในคำเดียว
• ของเหนียวหนึบ เช่น หมากฝรั่ง ตังเม คาราเมล ลูกอมเคี้ยวหนึบ มันจะดึงแบร็กเก็ตออกจากผิวฟันโดยตรง และเข้าไปติดในซอกที่ทำความสะอาดยากที่สุด
• ผลไม้แข็งหรือของที่ต้องกัดด้วยฟันหน้า เช่น แอปเปิล ฝรั่ง ข้าวโพดฝัก ซี่โครง ไม่ต้องเลิกกิน แต่ให้หั่นเป็นชิ้นเล็กแล้วเคี้ยวด้วยฟันกรามแทน
• ของหวานและน้ำอัดลม ไม่ใช่แค่ทำให้แบร็กเก็ตหลุด แต่มันคือเชื้อเพลิงของกรดที่สร้างรอยขาวขุ่นโดยตรง ยิ่งจิบน้ำหวานบ่อยระหว่างวัน ฟันยิ่งอยู่ในภาวะเป็นกรดนานขึ้น

ประเด็นสำคัญที่คนมักมองข้ามคือ ความถี่สำคัญกว่าปริมาณ การกินขนมหวานรวดเดียวจบในมื้อเดียว ทำร้ายฟันน้อยกว่าการจิบชานมทีละนิดตลอดบ่าย

เมื่อแบร็กเก็ตหลุด หรือลวดทิ่มแก้ม

สถานการณ์แบบนี้เกิดขึ้นได้กับทุกคน และส่วนใหญ่ไม่ใช่เหตุฉุกเฉิน แต่ก็ไม่ควรปล่อยทิ้งไว้

• แบร็กเก็ตหลุดแต่ยังคาอยู่บนลวด อย่าดึงออกเอง ใช้ขี้ผึ้งจัดฟันปิดไว้กันบาดกระพุ้งแก้ม แล้วโทรนัดคลินิกให้เร็วที่สุด
• แบร็กเก็ตหลุดออกมาทั้งชิ้น เก็บใส่ถุงหรือกล่องเล็ก ๆ นำมาด้วยในวันนัด
• ลวดทิ่มแก้ม ใช้ขี้ผึ้งจัดฟันปั้นเป็นก้อนเล็ก ๆ ปิดปลายลวด หรือใช้ยางลบดินสอที่สะอาดดันปลายลวดให้ราบลงเบา ๆ เป็นการบรรเทาชั่วคราวเท่านั้น แล้วเข้าคลินิกเพื่อแก้ไขให้เรียบร้อย
• อย่าดัด ตัด หรืองัดลวดเองด้วยเครื่องมือที่บ้าน เพราะเสี่ยงทั้งการบาดเจ็บและการทำให้แผนการเคลื่อนฟันเสียหาย
• ถ้ามีแผลในปากที่เจ็บมาก บวม หรือกลืนชิ้นส่วนของเครื่องมือเข้าไป ควรติดต่อคลินิกทันที

ยิ่งปล่อยให้เครื่องมือชำรุดนาน ฟันยิ่งเคลื่อนออกนอกแผน ซึ่งมักแปลว่าระยะเวลาจัดฟันโดยรวมยืดออกไปโดยไม่จำเป็น

วินัยวันนี้ คือหน้าตาฟันในวันถอดเครื่องมือ

วันที่ถอดเครื่องมือคือวันที่ทุกอย่างที่คุณทำหรือไม่ได้ทำในช่วงหลายเดือนที่ผ่านมาถูกเปิดเผยพร้อมกันหมด ฟันจะเรียงตัวตามแผนที่วางไว้ แต่สภาพผิวฟันและสุขภาพเหงือกในวันนั้น เป็นผลงานของตัวคุณเองล้วน ๆ

ข่าวดีคือ มันไม่ได้ต้องการอะไรที่ซับซ้อนเลย แค่แปรงให้ครบทุกด้าน ใช้แปรงซอกฟันจริง ๆ ไม่ใช่แค่ซื้อมาวางไว้ และไม่ข้ามการทำความสะอาดในคืนที่เหนื่อย เพราะคืนที่เหนื่อยนั่นแหละคือคืนที่คราบจุลินทรีย์ทำงานได้เต็มที่ที่สุด และควรพบทันตแพทย์ตามนัดเพื่อขูดหินปูนและตรวจสุขภาพเหงือกเป็นระยะระหว่างการจัดฟัน

มีอะไรไม่แน่ใจ ทักมาถามได้

ถ้าคุณกำลังจัดฟันอยู่แล้วเริ่มเห็นเหงือกบวม เลือดออกบ่อย หรือรอยขาวรอบแบร็กเก็ต อย่ารอให้ถึงวันนัดครั้งถัดไป ทักมาปรึกษาทางไลน์ได้ฟรี ส่งรูปฟันมาให้ดูก่อนก็ได้ เราจะช่วยดูให้ว่าควรปรับอะไรก่อน หรือควรเข้ามาตรวจเมื่อไร

ดูรายละเอียด บริการของเรา หรือชม ผลลัพธ์ก่อน–หลัง ของคนไข้จัดฟันที่ดูแลตัวเองมาดีตลอดทาง และเลือก สาขาใกล้บ้านคุณ ได้จากทั้ง 7 สาขาในกรุงเทพฯ และชลบุรี–พัทยา เปิดทุกวัน 10:30–19:00 น. ส่วนเรื่องค่าใช้จ่าย ราคาขึ้นกับความซับซ้อนของแต่ละเคส ควรเข้ารับการตรวจประเมินก่อนเสมอ